1
00:00:00,00 --> 00:00:02,200
Đây là Timor-leste.

2
00:00:03,100 --> 00:00:09,400
Nếu bạn, người xem kính yêu, được sinh ra 
trước 20 tháng 5, 2002, thì xin chúc mừng, 
bạn

3
00:00:09,500 --> 00:00:14,800
già hơn đất nước này - quốc gia có chủ quyền 
được quốc tế công nhận trẻ thứ năm nhất.

4
00:00:15,800 --> 00:00:20,700
Ở 19 tuổi, nó sẽ đủ tiêu chuẩn làm một người 
lớn hợp pháp ở vài nơi trên thế giới.

5
00:00:21,600 --> 00:00:27,600
Timor-leste, nghĩa là "Đông Đông" trong tiếng 
Mã Lai và Bồ Đào Nha - nó nằm ở am Đông Nam

6
00:00:27,700 --> 00:00:30,100
Á - chỉ ở trên Úc.

7
00:00:30,800 --> 00:00:36,400
Hàng xóm gần nhất của nó, tuy nhiên, là Inđônêsia, 
người mà nó chia nữa hòn đảo của Timor

8
00:00:36,500 --> 00:00:38,200
- khảng diện tích của Haiwai-i.

9
00:00:38,900 --> 00:00:43,700
Nhưng, chỉ để phức tạp hóa lên, một phần 
của lãnh thổ nó được cai quản như một Đặc 
khu hành chính

10
00:00:43,800 --> 00:00:46,500
tách biệt bên trong Inđônêsia.

11
00:00:47,600 --> 00:00:51,800
Như nhiều quốc gia trẻ, đang phát triển, 
timor-leste là nước nghèo.

12
00:00:51,900 --> 00:00:53,000
Rất nghèo.

13
00:00:53,800 --> 00:00:59,600
Xấp xỉ 40% dân số không có khả năng để mua 
nhu phẩm hằng ngày và hơn nửa

14
00:00:59,700 --> 00:01:04,200
tất cả trẻ em ở độ tuổi năm trở xuống là 
bị còi cọc phát triển - nhiều hơn tất cả

15
00:01:04,300 --> 00:01:05,500
trừ 2 nước khác.

16
00:01:06,600 --> 00:01:13,100
Vấn đề cốt lõi là thế này: Để sống đời sống 
lâu, hạnh phúc hơn, đất nước đó cần việc 
làm

17
00:01:13,200 --> 00:01:14,300
ngày càng nhiều và tốt hơn.

18
00:01:14,800 --> 00:01:20,900
Hiện tại, chỉ khoảng 25% dân tuổi lao động 
là làm trong kinh tế chính thức.

19
00:01:21,000 --> 00:01:27,500
Phần con lại không tìm được việc làm hoặc 
đang bận làm nông hay công việc nhà cơ bản.

20
00:01:28,500 --> 00:01:32,000
Giờ, để tạo việc làm, nó cần một vài dạng 
đầu tư.

21
00:01:32,500 --> 00:01:36,900
Và để được đầu tư, nó sẽ cần vài dạng tài 
nguyên đáng để khai thác.

22
00:01:37,800 --> 00:01:39,800
Và, thực ra, nó có.

23
00:01:40,500 --> 00:01:45,500
Kể từ năm 2020, GDP của Timor-leste là 1,8 
tỉ đô.

24
00:01:45,600 --> 00:01:52,100
Và thế mà chỉ 90 dặm cách bờ biến nó nằm 
đâu đó giữa hai mươi và năm mươi tỉ đô-la 
- tùy vào

25
00:01:52,200 --> 00:01:55,900
giá cả - dầu và khí dầu hóa lỏng.

26
00:01:56,500 --> 00:01:58,600
Đây không phải một phát hiện mới.

27
00:01:58,700 --> 00:02:02,500
Sự tồn tại của nó đã được biết với thế giới 
trong gần năm mươi năm.

28
00:02:02,600 --> 00:02:06,300
Chỉ có một vấn đề nhỏ...

29
00:02:06,700 --> 00:02:12,300
Tài trợ bởi CuriousityStream và Nebula - 
nơi bạn có thể xem video bổ sung mà đi chung

30
00:02:12,400 --> 00:02:15,100
cái này với chỉ 15 đô một năm.

31
00:02:16,200 --> 00:02:21,500
Con đường Timor-leste đến với độc lập có 
hơi... hỗn loạn, nếu nói ít nhất.

32
00:02:22,300 --> 00:02:28,300
Năm 1998, sau hai mươi năm bị Indonesia chiếm 
đống tàn bạo khi mà hàng trăm ngàn

33
00:02:28,400 --> 00:02:33,700
bị giết, các cuộc biểu tình đòi dân chủ dẫn 
đến sự từ chức của tổng thống nó, Suharto.

34
00:02:34,300 --> 00:02:40,000
Người kế nghiệm hắn thì sẵn sàng để thay 
đổi hơn, hay, ít nhất là trên bề mặt, và 
vào năm 1999,

35
00:02:40,100 --> 00:02:42,400
kêu gọi một cuộc bỏ phiếu toàn dân về sự 
độc lập.

36
00:02:43,200 --> 00:02:47,700
Giữa trở thành một đặc khu tự trị của Indonesia, 
và thành lập một

37
00:02:47,800 --> 00:02:56,000
đất nước độc lập mới, một lượng lớn áp đảo 
trong số 450,000 phiếu bầu - 78% - chọn cái 
sau.

38
00:02:56,800 --> 00:03:01,100
Không ngờ đến kết quả này và chỉ định dùng 
cuộc bầu cử để thắng thêm sự hợp pháp,

39
00:03:01,200 --> 00:03:05,000
Inđônêsia bắt đầu một chiến dịch tàn phá 
hoàn toàn.

40
00:03:05,800 --> 00:03:11,200
Trong khi LHQ cứ tiếp tục trì hoãn, gần như 
toàn bộ cơ sở hạ tầng khu vực bị đôt

41
00:03:11,300 --> 00:03:16,100
thành tro bụi và người dân nó bị ép chở qua 
phía tây, bên Inđônêsia.

42
00:03:16,900 --> 00:03:22,900
Đến lúc mà được chính thức độc lập năm 2002, 
Timor-leste đã, cuối cùng, một

43
00:03:23,000 --> 00:03:27,000
nền dân chủ khỏe mạnh, và... không nhiều 
gì khác.

44
00:03:27,700 --> 00:03:31,100
Sự tư do mới có của nó đã thực sự tốn nó 
tất cả mọi thứ.

45
00:03:31,900 --> 00:03:34,900
Nó có, có thể, chỉ một điểm sáng.

46
00:03:35,500 --> 00:03:39,700
Nó có một thứ ít nước trẻ khác có: dầu.

47
00:03:39,900 --> 00:03:40,800
Rất nhiều dầu.

48
00:03:41,200 --> 00:03:43,700
Và thời thế không có thể tốt hơn.

49
00:03:44,600 --> 00:03:47,200
Đây là một biểu đồ của giá dầu toàn cầu.

50
00:03:47,300 --> 00:03:54,700
Mỏ dầu phát triển đầu tiên và duy nhất, Bayu 
Undan, được xây ở đây, năm 2004, khi phí 
xây dựng

51
00:03:54,800 --> 00:03:56,100
đang ở mức thấp nhất.

52
00:03:56,700 --> 00:04:03,500
Và đây là khi Bayu Undan đạt sản lượng cao 
nhất, khoảng 70 triệu thùng một năm - đúng

53
00:04:03,600 --> 00:04:06,900
ngay khi giá dầu chạm đến mức cao nhất từng 
được ghi chép lại.

54
00:04:07,000 --> 00:04:12,100
Bời vì điều này, quỹ đầu tư quốc gia mong 
manh, non nớt của Timor-leste là thứ đuy 
nhất để

55
00:04:12,200 --> 00:04:15,400
sống sót qua khủng hoảng tài chính 2008 không 
vết xước.

56
00:04:16,300 --> 00:04:20,200
Nó là một sự may mắn thần kì cho cái nơi 
mà cần nó nhất.

57
00:04:20,900 --> 00:04:23,700
Nhưng không mỏ dầu tồn tại mãi mãi.

58
00:04:23,800 --> 00:04:31,300
Thu nhập từ dầu đạt đỉnh điểm năm 2012 ở 
3,56 tỉ đô và đang giảm không phanh kể từ 
đó.

59
00:04:32,000 --> 00:04:36,200
Giờ thì điều này sẽ rất đáng lo ngại - thậm 
chí khủng khiếp - đối với bất kì nước nào.

60
00:04:36,300 --> 00:04:40,200
Nhưng đối với Timor-leste, đây có thể là 
vấn đề sống còn.

61
00:04:40,300 --> 00:04:48,000
Là nước dựa dẫm vào dầu thứ nhì trên Trái 
Đất, 90% quĩ doanh thu quốc gia và 80% GDP 
nó

62
00:04:48,100 --> 00:04:50,200
đến từ một nguồn tài nguyên này.

63
00:04:51,100 --> 00:04:55,200
Không một trong số tiền này, tuy nhiên, đã 
chuyển thành sự phát triển lâu dài.

64
00:04:55,300 --> 00:04:59,300
Nền móng kinh tế nó chưa hề thay đổi mặc 
cho sự giàu có này.

65
00:05:00,100 --> 00:05:06,800
Giữa 2014 và 18, số người lao động tư nhân 
giảm xuống 15%, mặc dù người ở độ tuổi

66
00:05:06,900 --> 00:05:09,500
lao động tăng 10%.

67
00:05:10,400 --> 00:05:14,000
Thay vào đó, dầu chỉ trì hoãn thứ không thể 
tránh khỏi.

68
00:05:14,100 --> 00:05:16,700
Trong khi đó, tiền đang nhanh chóng cạn kiệt.

69
00:05:17,800 --> 00:05:22,600
Đây là số tiền đen mà chính phủ có thể chi 
được lâu dài - đó là, chỉ

70
00:05:22,700 --> 00:05:23,800
vời tiền lãi.

71
00:05:23,900 --> 00:05:26,500
Và đây là mức mà nó đang chi.

72
00:05:26,600 --> 00:05:32,200
Nếu cứ tiếp tục như vậy, chuyên gia dự đoán 
số tiền sẽ tan biến hết trong 10-15 năm.

73
00:05:33,000 --> 00:05:38,800
Điều đó đữa ta đến với mỏ Greater Sunrise 
- năm nghìn tì dặm khối khí đốt và 225

74
00:05:38,900 --> 00:05:44,700
triệu thùng ngưng tụ đáng giá 50 tỉ đô phía 
đông nam của Timor-leste.

75
00:05:45,300 --> 00:05:51,000
Dù ở sâu dưới nước, Greater Sunrise thực 
ra gần hơn Bayu-undan.

76
00:05:51,400 --> 00:05:56,900
Và lần này nước này có một kế hoạch để chuyển 
vận may tức thời này thành sự thịnh vượng 
lâu dài.

77
00:05:57,700 --> 00:06:03,000
Điểm khác biệt là lúc này dầu sẽ được lọc 
trên bờ, tạo việc làm cho địa phương

78
00:06:03,100 --> 00:06:06,000
và, trên lí thuyết, phát triển nền kinh tế 
nói chung.

79
00:06:06,700 --> 00:06:11,500
Dự án "Tasi Mane", nó được biết đến, liên 
quan đến chuyển đổi hơn một ngàn héc-ta

80
00:06:11,600 --> 00:06:17,100
đất nông nghiệp khắp ba thị trấn thành cơ 
sở chế biến dầu khí liên kết với nhau.

81
00:06:17,800 --> 00:06:23,400
Nếu quản lí tốt, đây có thể là bước đầu trên 
con đường phát triển của Timor-leste - một

82
00:06:23,500 --> 00:06:26,100
bước ngoặc then chốt cho cả đất nước.

83
00:06:26,900 --> 00:06:29,900
Vậy thì, chính xác cái gì là vấn đề?

84
00:06:31,300 --> 00:06:33,500
nó đều bắt đầu với con hàu.

85
00:06:33,600 --> 00:06:39,100
Khi mà thế giới bắt đầu tìm coi ai có phần 
nào của đại dương, bận tâm chính

86
00:06:39,200 --> 00:06:44,500
của Úc là phòng tránh ngư dân Nhật khỏi thu 
hoạch hàu khỏi bờ biền Bắc nó.

87
00:06:45,000 --> 00:06:51,300
Cuộc tranh cãi lớn, vào thời đó, là: Liệu 
ranh giới biển được vẽ cách ngang giữa hai 
đất nước,

88
00:06:51,400 --> 00:06:55,200
hay đi theo địa lí tự nhiên của thềm lục 
địa.

89
00:06:55,800 --> 00:07:01,200
Đối với Úc, với một thềm lục địa lớn và một 
chục láng giềng bé nhỏ, câu trả lời là

90
00:07:01,300 --> 00:07:02,300
quá hiển nhiên.

91
00:07:02,700 --> 00:07:08,200
Và thế, sau khi tổng thông Mĩ Harry Truman 
đi bước đầu bằng chọn cách tiếp cận thứ hai,

92
00:07:08,300 --> 00:07:12,200
Úc thấy cơ hội vàng để làm điều tương tự.

93
00:07:12,300 --> 00:07:16,700
Nhưng nó sẽ sớm tìm thấy thứ gì đó giá trị 
hơn hàu nhiều.

94
00:07:17,600 --> 00:07:23,100
Đã đơn phương tuyên bố chủ quyền của cả vùng 
này - nơi mà nằm gần đến 30

95
00:07:23,200 --> 00:07:27,900
dặm từ bờ biển Timor - nó bắt đầu tự tin 
đi tìm dầu.

96
00:07:28,300 --> 00:07:35,300
Đến năm 1965, Úc đã cho giấy phép khai cho 
Woodside, Shell, ARCO, và vài

97
00:07:35,400 --> 00:07:40,500
công ti khác cho khu vực mà gần hơn nhiều 
với Indonesia hơn chính biên giới trên cạn 
nó.

98
00:07:41,100 --> 00:07:46,000
Hai nước sau đí đi đến một thỏa thuận biên 
giới mà cực kì thuận lợi Úc.

99
00:07:46,600 --> 00:07:50,400
Nhưng đó vẫn để một dấu chấm hỏi khổng lồ 
trên khu vực này.

100
00:07:51,200 --> 00:07:56,600
Đông Timor lúc đó là một thuộc địa Bồ Đào 
Nha, người mà Úc từ chối thỏa thuận với.

101
00:07:57,300 --> 00:07:59,200
Thay vào đó, nó đợi.

102
00:07:59,300 --> 00:08:06,200
Và, năm 1975, Inđônêsia giải quyết vấn đề 
này cho Úc bằng xâm lược Timor Bồ Đào Nha.

103
00:08:06,300 --> 00:08:10,500
Nó ngồi yên trong khi tận 200.000 người bị 
giết.

104
00:08:11,300 --> 00:08:16,900
Năm 1989, họ đi đến một thỏa thuận mà chia 
khoảng trống thành ba vùng - một trong số 
đó

105
00:08:17,000 --> 00:08:22,400
sẽ được chia thu nhập từ dầu bằng nhau, và 
hai trong số đó một đất nước được hưởng tới 
90%.

106
00:08:23,100 --> 00:08:27,700
Trừ những cuộc biểu tình tại quê nhà, nó 
xảy ra chính xác như Úc đã hi vọng.

107
00:08:28,600 --> 00:08:34,500
Biên giới này thậm chí giữ nguyên sau khi 
Timor-leste giành độc lập 13 năm sau, ngoại 
trừ

108
00:08:34,700 --> 00:08:39,400
điều là đất nước mới này giờ được hưởng tới 
90% tiền lời từ khu được chia, thay vì

109
00:08:39,500 --> 00:08:40,500
chỉ một nửa.

110
00:08:41,100 --> 00:08:47,200
Người dân không được có lời nào trong thời 
thuộc địa Bồ Đào Nha, đại diện bởi người 
Inđônêsia chiếm đóng

111
00:08:47,300 --> 00:08:53,400
trong 25 năm kế tiếp, và thậm chí sau khi 
độc lập, chỉ kế thừa thỏa thuận trước.

112
00:08:54,100 --> 00:08:59,800
Nhưng nó vẫn chưa thấy cái mức độ mà Úc sẽ 
đi để cướp dầu nó.

113
00:09:00,400 --> 00:09:05,400
Năm 2006, hai chính phủ kí một thoa thuận 
mới mà chủ yếu để trì hoãn chủ đề

114
00:09:05,500 --> 00:09:08,800
về biên giời đường biển trong sự ước muốn 
chỉ bắt tay vào khoan.

115
00:09:09,300 --> 00:09:14,100
Tiền lãi từ mỏ Greater Sunrise, vương miện 
ngọc hoàng, nên nhớ, là sẽ giờ được chia

116
00:09:14,200 --> 00:09:15,200
50/50.

117
00:09:15,900 --> 00:09:19,200
6 năm sau, thế giới biết được một vài thông 
tin bất ngờ.

118
00:09:20,100 --> 00:09:24,900
Trong cuộc đàm phán, Cơ quan tình báo bí 
mật Úc đã đặt thiết bị nghe lén ẩn

119
00:09:25,000 --> 00:09:27,600
gần văn phòng của Thủ tướng Timor-leste.

120
00:09:28,400 --> 00:09:32,100
Thậm chí sau khi tin bị lộ ra, nó từ chối 
bác bỏ hiệp định.

121
00:09:32,800 --> 00:09:38,200
Chỉ đến 2018, sau khi đưa vụ án lên Tòa án 
Công lí quốc tế, thì họ cuối cùng

122
00:09:38,300 --> 00:09:39,800
giải quyết cuộc tranh luận.

123
00:09:40,200 --> 00:09:45,300
Dưới thỏa thuận mới, Timor-leste sẽ được 
70% lợi nhuận nếu dầu được bơm

124
00:09:45,400 --> 00:09:49,600
lên bờ biển nó, và 80% nếu nó chảy qua Úc.

125
00:09:50,500 --> 00:09:56,500
Trong 2019, nước này chi 650 triệu đô trong 
quỹ chính phủ để mua một kiểm soát cổ phần 
trong

126
00:09:56,600 --> 00:09:57,400
mỏ dầu.

127
00:09:58,300 --> 00:10:04,800
Sau gần như nữa một thế kỉ chờ đợi, Timor-leste 
cuối cùng đã giành lại được kiểm soát của 
chính số phận nó.

128
00:10:05,400 --> 00:10:07,700
Nhưng nó có thể đã là quá trễ.

129
00:10:08,600 --> 00:10:14,100
Chiến thuật ngoại giao của Úc, ngoại trừ 
việc bắt nạt hoàn toàn, đã luôn là để trì 
hoãn.

130
00:10:14,200 --> 00:10:19,600
Trong như láng giềng của nó, nó không cần 
tiền vội và biết thời gian ở bên nó.

131
00:10:19,700 --> 00:10:25,700
Giờ, ngày nay, với nhiên liệu hóa thạch từ 
từ biến đi, và khi giá dầu tuột dốc trong 
lúc

132
00:10:25,800 --> 00:10:29,600
đại dịch, Timor-leste tìm thấy nó trong một 
tính thế khó xử:

133
00:10:29,700 --> 00:10:34,500
Ở một mặt, nó có thể học bài học của các 
nước phụ thuộc vào dầu khác và chế biến

134
00:10:34,600 --> 00:10:39,900
dầu và khí gas trên bờ - tạo việc làm mới 
và hi vọng là sẽ phát triển nền kinh tế chung.

135
00:10:40,500 --> 00:10:46,600
Nhưng các nhà phân tích độc lập nói, ở 70%, 
tính cả chi phí để xây dựng cơ sở hạ tầng,

136
00:10:46,700 --> 00:10:48,700
nó sẽ chỉ huề vốn.

137
00:10:49,000 --> 00:10:52,200
Sau tất cả công sức đó, nó sẽ thâm chí không 
làm ra tiền.

138
00:10:52,300 --> 00:10:58,300
Thực ra, khả năng kinh tế của dự án đáng 
nghi đến mức mà thậm chí Trung Quốc - nổi 
tiếng với "ngoại giao

139
00:10:58,400 --> 00:11:00,600
bẫy nợ" - từ chối để tài trợ nó.

140
00:11:01,200 --> 00:11:06,400
Ở một mặt khác, nó có thể thay vào đó bơm 
dầu đến Úc, trong trường hợp đó nó sẽ nhận

141
00:11:06,500 --> 00:11:08,100
80% doanh thu.

142
00:11:08,200 --> 00:11:11,500
Nhưng trong trường hợp đó, nó sẽ dần dần 
trở lại ngau nơi mà nó bắt đầu - với không

143
00:11:11,600 --> 00:11:14,700
việc làm hay hoạt động kinh tế mới.

144
00:11:15,400 --> 00:11:19,400
Dự án Tasi-mane đã bị chế diễu là một "con 
voi trắng".

145
00:11:19,900 --> 00:11:25,200
Đường "siêu cao tốc" 4 làn của nó đang mục 
nát theo nghĩa đen và sân bay nguyên sơ

146
00:11:25,300 --> 00:11:29,500
nhưng trống trơn có đủ dấu hiệu của việc 
chi tiêu vô trách nghiệm để hài lòng dân 
chúng.

147
00:11:30,200 --> 00:11:35,500
Tuy vậy, câu hỏi vẫn còn: Nó nên làm điều 
gì để nó thoát khỏi cảnh nghèo khó?

148
00:11:36,200 --> 00:11:41,200
Sự thật đáng buồn là: có thể không có một 
câu trả lời hay.

149
00:11:42,000 --> 00:11:47,500
Lí do cho vấn đề của Timor-leste sau cùng 
là do sự mơ hồ của biên giới đường biển.

150
00:11:47,600 --> 00:11:52,500
Qua suốt lịch sử, biển cả đã được chia ra 
bằng làm đủ mọi thứ từ vẽ một đường ngay

151
00:11:52,600 --> 00:11:56,400
chính giữa, đến đo lường khoảng cách một 
khẩu pháo có thể bắn từ bờ.

152
00:11:56,500 --> 00:12:02,700
Ta tìm hiểu câu hỏi này sâu hơn trong video 
độc quyền bổ sung này trên Nebula gọi là

153
00:12:02,800 --> 00:12:04,400
"Who owns the ocean?".

154
00:12:04,900 --> 00:12:10,500
Nebula là nhà của video bổ sung khác của 
Polymatter, hoàn toàn độc quyền Nguyên Bản 
của Nebula

155
00:12:10,600 --> 00:12:14,100
từ các kênh vĩ đại khác, với không quảng 
cáo và quyền xem trước.

156
00:12:14,800 --> 00:12:19,000
Bạn có thể lấy Nebula và CuriousityStream 
chỉ với 15 đô/năm (~345,000 đồng/năm).

157
00:12:19,100 --> 00:12:24,800
Tôi gần đây xem phim tài liệu CuriousityStream 
tuyệt vời này về Brunei - một nước nhỏ,

158
00:12:24,900 --> 00:12:27,900
phụ thuộc vào dầu không xa khỏi Timor-leste.

159
00:12:28,000 --> 00:12:33,400
Nhưng Brunei là một trong những nước quân 
chủ chuyên chế thực sự cuối cùng, cai trị 
bởi một sultan.

160
00:12:33,500 --> 00:12:38,200
Nó tìm hiểu câu hỏi: Ccahs mà nó sẽ sống 
sót khi nó cuối cùng cũng hết dầu.

161
00:12:38,700 --> 00:12:43,700
Nhấp đường link trên màn hình ngay bây giờ 
để có cả Nebula và CuriousityStream vời chỉ 
hơn

162
00:12:43,800 --> 00:12:48,600
một dô-la một tháng và đi xem video bổ sung 
ở bên Nebula.